Málefni fatlaðra: fjársveltur málaflokkur sem ógnar sjálfbærni sveitarfélaga

XXXVII. landsþing Sambands íslenskra sveitarfélaga sem haldið var á Akureyri dagana 28.-30. september 2002 samþykkti ályktun er varðar málefni fatlaðs fólks. Í henni er vakin athygli á því að gífurlegur halli er á málaflokknum. Sveitarfélögin annast þjónustuna og fá tekjur frá ríkinu gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til þess að standa undir kostnaði. Nýleg greining sýnir að kostnaðurinn var á árinu 2020 nærri 9 milljörðum króna umfram tekjur og er talið að á þessu ári sé hallinn enn meiri eða 12 – 13 milljarðar króna. Segir í ályktuninni að fjárhagsstaða sveitarfélaga sé grafalvarleg.

Ályktunin í heild:

„Fjárhagsstaða sveitarfélaga á Íslandi er grafalvarleg. Frá árinu 2019 hefur sveitarfélögum sem ekki uppfylla lágmarksviðmið um fjárhagslega sjálfbærni og eru undir eftirliti eftirlitsnefndar með fjármálum sveitarfélaga fjölgað úr 12 í 30. Vanfjármögnun vegna þjónustu við fatlað fólk er ein megin orsök fjárhagsvanda margra sveitarfélaga. Ítarleg greining starfshóps félagsmálaráðherra um rekstur málaflokks fatlaðs fólks sýnir að hallinn á málaflokknum árið 2020 nam 8,9 milljörðum króna. Ætla má að hallinn nemi nú um 12 til 13 milljörðum króna.

Í yfirstandandi viðræðum sveitarfélaga og ríkisins leggur sambandið þunga áherslu á að fá fjárhagslega leiðréttingu frá ríkinu til að standa undir útgjöldum sveitarfélaga vegna þjónustu við fatlað fólk, en gríðarlegur vöxtur útgjalda er einkum til kominn vegna aukinna krafna í löggjöf og reglum um hærra þjónustustig. Mikilvægt er að niðurstaða viðræðna liggi fyrir eigi síðar en 1. desember 2022 og að sveitarfélögin fái þá strax leiðréttingu. Jafnframt lýsir sambandið þeim vilja að teknar verði upp viðræður við ríkið um framtíðarfyrirkomulag og fjármögnun þjónustu við fatlað fólk.

Sveitarstjórnarlög kveða á um skyldu stjórnvalda að kostnaðarmeta þau verkefni sem sveitarfélögum er falið að sinna. Þjónusta við fatlað fólk er stórlega vanfjármögnuð af hálfu ríkisins og vegur að möguleikum sveitarfélaga til að ná sjálfbærni í rekstri. Enginn ávinningur er af því fyrir ríkið og samfélagið í heild að sveitarfélög reki verkefni með halla eða taki að sér ný verkefni sem ekki eru fjármögnuð.